Yazar: Fatih KOYUNCU Yıl: 2025 Yayınlandığı Dergi / Yayın:Karadeniz Araştırmaları
ÖZ
Kendine mahsus gelenekleri olan esnaflık insanlık tarihiyle eş değerdir. Fütüvvetnâmelerde peygamberler her bir meslek zümresinin piri olarak anılır. Anadolu’da Selçukluların son döneminden itibaren etkili olan Ahilik, Ahi Evran’la (öl. 1261?) beraber güçlü bir esnaf teşekkülü hüviyetini kazanmıştır. İktisadi hayatta mühim bir görev üstlenen esnaflar, Osmanlı Dönemi’nde lonca ve gedik gibi isimler altında varlığını sürdürmüştür. Esnaflar hakkındaki bilgilere sadece tarihî metinlerde değil seyahatnâme, fütüvvetnâme ve sûrnâme gibi edebî eserlerde de rastlanmaktadır. Padişah kızlarının veya kız kardeşlerinin evlenmesi ya da şehzadelerin sünnet olması vesilesiyle yapılan şenliklerin anlatıldığı metinlere sûrnâme adı verilir. Osmanlı tarihinin en ihtişamlı şenliği olan 1582 yılında şehzade Mehmed için düzenlenen sünnet merasimi, şair ve tarihçi kimliğiyle bilinen Gelibolulu Mustafa Âlî (öl. 1008/1600) tarafından kaleme alınan Câmi‘u’l-buhûr Der-Mecâlis-i Sûr adlı eserde/sûrnâmede tafsilatlı bir şekilde ele alınmıştır. Şair, söz konusu eserin dördüncü bölümünde 59 esnaf alayının geçişini tasvir eder. Merasim sırasında sultanın huzuruna çıkan esnafların isimleri, giyimleri ve ürünleri hakkında malumat verir. 632 beyitlik bölümde yer alan bilgiler 16. asır Osmanlı toplumunun zevk ve eğlence anlayışını yansıtmaktadır. Bu çalışmada sûrnâmeler hakkında bilgi verilmiş, Gelibolulu Âlî’nin sûrnâmesi tanıtıldıktan sonra eserden örneklerle esnaf alaylarının geçişi bahse konu edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Esnaf, Klasik Türk Edebiyatı, Sûrnâme, Mesnevi, Gelibolulu Mustafa Âlî.
THE GUILD PARADES IN SURNAME OF MUSTAFA ALİ FROM GELİBOLU
ABSTRACT
The tradition of craftsmanship, with its own unique customs and values, dates back to the earliest periods of human history. In Islamic belief, the Prophet Adam, to whom all names were taught, is considered the first farmer. In futuvvetnames (books of Islamic chivalry), prophets are often identified as the spiritual founders (pirs) of various professions. The Ahi order, which gained prominence in Anatolia during the late Seljuk period, became institutionalized through the efforts of Ahi Evran. These guilds brotherhoods, which played a significant role in the economic and social life of the time, continued under the names lonca (guild) and gedik (monopoly rights) during the Ottoman period. Information about craftsmen can be found not only in historical records but also in literary works such as seyahatnames (travelogues), futuvvetnames, and surnames. The term surname refers to works that describe grand imperial celebrations held on special occasions—such as the weddings of sultans’ daughters or sisters, or the circumcision of princes. The circumcision ceremony held for Prince Mehmed in 1582, the most magnificent festival in Ottoman history, was discussed in detail in the work titled Câmi‘u’l-buhûr Der-Mecâlis-i Sûr written by Mustafa Âlî of Gelibolu (d. 1008/1600), known as the poet and historian. The poet describes the passage of 59 tradesmen's processions in the fourth part of the work in question. He provides detailed descriptions of the craftsmen who appeared before the sultan during the festivities, including their attire and the products they showcased. The 632-verse section offers valuable insights into the tastes, entertainment culture, and social structure of 16th-century Ottoman society. This study first introduces the surname genre, then presents an overview of Gelibolulu Ali’s surname, and finally analyzes the guild parades with selected examples from the text.
Keywords: Guilds, Surname, Classical Turkish literature, Mesnevi, Mustafa Ali From Gelibolu.
Makale Metni