Yazar: Alev ÖZTÜRK MERDİN Yıl: 2026 Yayınlandığı Dergi / Yayın:Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi,
Öz
Fütüvvet, İslam dünyasında ortaya çıkan ve kökleri tasavvufi düşünceye dayanan, ahlâkî ve toplumsal değerleri merkeze alan bir harekettir. Fütüvvvet-nâmeler, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı döneminde toplumsal hayatın önemli bir parçasını oluşturan Ahilik teşkilatı ve benzeri sosyal yapıların işleyişini, ahlâkî prensiplerini ve ritüellerini anlamak için temel kaynaklar arasında yer alır. Bu metinler, dönemin sosyal, ekonomik ve dinî dinamiklerine ışık tutarak tasavvufi düşüncenin etkilerini de yansıtır. Seyyid Muhammed bin Alâaddin el-Hüseyni erRazavî tarafından kaleme alınan Miftahü’d-Dekâ’ik fî Beyâni’l-Fütüvve ve’l-Hakâ’ik veya bilinen adıyla Fütüvvet-nâme-i Kebir, Türk Fütüvvvet-nâme geleneği içinde önemli bir yere sahip olup fütüvvet olgusunun çok yönlü bir analizini mümkün kılan zengin bir içeriğe sahiptir. Bu makale, fütüvvet geleneğinin önemli bir örneği olan Fütüvvet-nâme-i Kebir’i, antropoloji ve dinler tarihi alanlarının iki önemli düşünürü Bronislaw Malinowski ve Mircea Eliade’nin yaklaşımları çerçevesinde incelemeyi amaçlamıştır. Malinowski’nin antropolojik yaklaşımı, kültürel unsurların toplumsal ihtiyaçları nasıl karşıladığını ve sosyal yapıyı nasıl desteklediğini anlamaya odaklanır. Bu bağlamda Fütüvvet-nâme-i Kebir; toplumsal düzeni sağlayan, ekonomik dayanışmayı destekleyen ve bireylerin ahlaki davranışlarını yönlendiren bir “kurum” olarak ele alınabilir. Eliade’nin dinler tarihi yaklaşımı ise dinî fenomenlerin evrensel yapılarını ve sembolik anlamlarını keşfetmeye çalışır. Bu doğrultuda Fütüvvet-nâme-i Kebir; bireyin kutsalla doğrudan temas kurmasını sağlayan, sembolik anlamlarla yüklü bir yolculuk olarak görülebilir. Çalışmada Fütüvvet-nâme-i Kebir’in iki farklı teorik perspektif üzerinden incelenerek fütüvvet olgusuna yeni bir bakış açısı getirilmesi amaçlanmıştır. İlk olarak Bronislaw Malinowski’nin işlevselci antropolojik yaklaşımı esas alınarak Fütüvvvet-nâmede yer alan ritüellerin, pratiklerin ve ahlâkî öğütlerin toplumsal işlevleri analiz edilmiştir. Bu bağlamda fütüvvetin sosyal dayanışmayı güçlendirme, ekonomik ilişkileri düzenleme, ahlâkî değerleri aktarma ve toplumsal düzeni sağlama gibi işlevleri üzerinde durulmuştur. İkincil olarak Mircea Eliade’nin din fenomenolojisi çerçevesinde, Fütüvvvet-nâmedeki sembolizm, mitolojik unsurlar ve kutsalprofan ayrımı incelenmiştir. Bu iki farklı yaklaşımın birlikte kullanılması, Fütüvvvet-nâme metninin tarihsel ve evrensel bağlamının aktarılmasında oldukça elzemdir. Çalışma neticesinde Fütüvvet-nâme-i Kebir, bireylerin içsel yolculuklarına rehberlik eden, onlara anlam ve amaç kazandıran bir metin olarak değerlendirilmektedir. Eserdeki semboller ve mitolojik anlatılar, fütüvvetin sadece kurallar ve ritüellerden ibaret olmadığını, bir yaşam felsefesi ve manevi bir arayış olduğunu da göstermektedir.
Anahtar Kelimeler: Fütüvvet-nâme, Razavî, Malinowski, Eliade, Ritüel.
SACRED AND PROFANE IN THE FUTUWWATTNĀMA TRADITION: AN EXAMINATION OF FÜTÜVVET-NÂME-İ KEBİR FROM THE PERSPECTIVES OF MALINOWSKI AND ELIADE
Abstract
Futūwwa is a movement that originated in the Islamic world, with roots in Sufi thought, emphasizing moral and social values. Futūwwat-nāmas are among the primary sources for understanding the functioning, moral principles, and rituals of the Akhī organization and similar social structures that constituted an important part of social life in the Anatolian Seljuk and Ottoman periods. These texts illuminate the social, economic, and religious dynamics of the era, while also reflecting the influences of Sufi thought. Miftahü’d-Dekâ’ik fî Beyâni’l-Fütüvve ve’l-Hakâ’ik, or Futūwwat-nāma-i Kabīr, penned by Sayyid Muhammad bin ʿAlāʾ al-Dīn al-Ḥusaynī al-Rāzavī, holds a significant place within the Turkish Futūwwat-nāma tradition and possesses rich content that enables a multifaceted analysis of the futūwwa phenomenon. This article aims to examine Futūwwat-nāma-i Kabīr, an important example of the futūwwa tradition, within the framework of the approaches of Bronisław Malinowski and Mircea Eliade, two prominent thinkers in the fields of anthropology and the history of religions. Malinowski’s anthropological approach focuses on understanding how cultural elements meet social needs and support social structure. In this context, Futūwwat-nāma-i Kabīr can be considered an “institution” that maintains social order, supports economic solidarity, and guides the moral behavior of individuals. Eliade’s approach to the history of religions seeks to discover the universal structures and symbolic meanings of religious phenomena. Accordingly, Futūwwatnāma-i Kabīr can be viewed as a journey laden with symbolic meanings that enables individuals to directly contact the sacred. The study aims to offer a novel perspective on the phenomenon of futūwwa by examining Futūwwat-nāma-i Kabīr through two distinct theoretical lenses. First, by adopting Malinowski’s functionalist anthropological approach, the social functions of the rituals, practices, and moral precepts contained within the Futūwwat-nāma are analyzed. In this context, emphasis is placed on the functions of futūwwa, such as strengthening social solidarity, regulating economic relations, transmitting moral values, and maintaining social order. Second, within the framework of Eliade’s phenomenology of religion, the symbolism, mythological elements, and the sacred-profane dichotomy in the Futūwwat-nāma are examined. The integration of these two distinct approaches is essential for conveying the historical and universal context of the Futūwwat-nāma text. In conclusion, Futūwwat-nāma-i Kabīr is assessed as a text that guides individuals on their inner journeys, bestowing upon them meaning and purpose. The symbols and mythological narratives within the work demonstrate that futūwwa is not merely a collection of rules and rituals, but also a philosophy of life and a spiritual quest.
Key Words: Futuwwattnāma, Razavî, Malinowski, Eliade, ritual.
Makale Metni