Özet
Muhtaç çocuklar İslam dünyasında yakın tarihlere kadar sevap arzusu, Allah’a yaklaşmak duygusu ve niyeti ile yetiştirildiği, bakılıp büyütüldüğü genel olarak bellidir. Bu koruma şekli daha çok ferdi himaye şeklindedir. İslam dünyasında hali-vakti yerinde olan kimseler bu işi asırlar boyu yapmışlardır. Zaman içerisinde Osmanlı Devleti’nde çocuklara sahiplenme, himaye ve koruma şekli belli usul ve esaslara bağlanmıştır. İşte bu usul esaslar maddesi bizlerce mutlaka bilinmesi, bildirilmesi, öğretilmesi şarttır. Mevcut hayatta örnek alınması icab eden çok saygı değer bir husustur. Başlangıcı Asr-ı Saadet’e dayanan bu himaye şekli XIX. Asır ortalarından, aşağı-yukarı 1860’lardan itibaren de dâruleytamlar vücut bulmaya başlamış, dolayısıyla bu konuda bir kurumlaşma yoluna gidilmiştir. Bu kurumlaşma ihtiyacının sonucu olarak de bugünkü Çocuk Esirgeme Kurumunun atası olan ve darüleytam, eytam hane yetimler yurdu gibi benzer adlarla bilinen himaye kurumları hayata geçmiştir. Muhtaç çocukların himaye ve korunması yolunda Osmanlı cemiyetinde farklı bir tatbikat vardır. Buna göre muhtaç bir çocuğun bir ailenin himayesine verilmesi mahkeme kayıtlarında bugünkü ifadesiyle “çocuk istihdamı” şeklinde görülmekte, mahkeme siciline yazılması da bir “iş sözleşmesi” mahiyetini taşımaktadır. Çünkü bu iş mahkemelerde yapılmaktadır. Bunun başka da bir izahı yoktur. Dolayısıyla bu himaye işinin sadece sevap almaktan ibaret olmadığı, işin daha da farklı bir görüş ve anlayışla değerlendirildiğini ortaya koymaktadır.
Çocuk istihdamında daha çok muhtaç kız çocuklarının istihdam edildiği muhakkak ise de bu istihdam şeklinde erkek çocuklar da vardır.
Bu tür bir uygulama bizim iktisat tarihinde de yeni bir bölüme kapı aralamaktadır. Bu bölüm her halde bizim milletimize has bir bölüm olacaktır. Komşular arası münasebetleri, yardımlaşmayı, diğer-kâmlığı cemiyet hayatının vaz geçilmezleri sayan bir inancın sonucu olarak böyle güzel ve takdire şâyan misaller bu toplumda hayat bulmuştur.
Bu anlayış çocuğu bir şekilde minnet altında bırakmamak hatta “çalıştım kazandım!” duygusuna sahip olmaya da sebep olmaktadır. Yine bu anlayış başlı başına bir fazilet ve erdem hareketidir. Bu hareketin mahkeme kayıtlarına geçmesi ise işin çapının ve derinliğinin en güzel ifadesidir. Çocuk istihdamı ile ilgili bir de şöyle bir sonuç vardır.
Sekiz on sene bir ailenin yanında kalan çocuklarla ayrılırken bir hesap görülmektedir. Bu hesaplaşma sonunda çocuğun ne kadar çalıştığı ne kadar ücret aldığı iş veren durumundaki aile reisi ile tespit edilen rakamlar da kadı sicillerine yazılmış bulunmaktadır. Bu işte devamlı bir takip söz konusuydu. Hatta kendi aile fertlerine veya en yakın akrabalarına vesayet yoluyla teslim edilen öksüz, yetim veya bakıma muhtaç çocuklara yapılan harcamalar da zaman zaman mahkemelerce kontrol edilmekteydi.
Belgelerde çocukların istihdamı icar (kiralamak) ve isticar (kiraya vermek) kelimeleriyle ifade edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: İstihdam, çocuk, kadı sicili, öksüz, yetim, ücret, dâruleytam.
It is generally known that, until recent centuries, needy children in the Islamic world were raised, cared for, and supported with the intention of gaining divine reward and drawing closer to God. This form of protection was mostly carried out through individual patronage. For centuries, well-off individuals in Islamic societies undertook this responsibility. Over time, in the Ottoman Empire, the practices of caring for, protecting, and sheltering children were organized within certain procedures and principles. These principles are matters that must be known, taught, and conveyed by us today. They represent highly respectable practices that should serve as examples in contemporary life.
This form of protection, which dates back to the Age of Felicity (Asr al-Sa‘adah), began to take on an institutional character from the mid-nineteenth century onward, particularly from around the 1860s, with the establishment of institutions known as dârüleytâm. As a result of this need for institutionalization, protection institutions—considered the predecessors of today’s Child Protection Agency and known by names such as dârüleytâm, eytam hane, and orphanages—came into existence.
In Ottoman society, there was a distinctive practice regarding the protection and care of needy children. According to this practice, the placement of a needy child under the care of a family was recorded in court registers under what is referred to today as “child employment,” and its registration in the court records constituted a form of “employment contract.” This is because such arrangements were carried out through the courts, and there is no other explanation for this procedure. Consequently, this indicates that the practice was not solely motivated by the desire to gain religious merit, but was evaluated within a broader and more formal legal and social framework.
Although it is evident that needy girls were more frequently employed under this system, there were also instances involving boys. This type of practice opens a new chapter in our economic history—a chapter that is likely unique to our nation. As a result of a belief system that regarded neighborly relations, mutual assistance, and altruism as indispensable elements of social life, such admirable and exemplary practices flourished within this society.
This approach also ensured that children were not left feeling indebted; rather, it enabled them to develop a sense of self-reliance with the feeling of “I worked and earned.” Moreover, this understanding represents a distinct moral and virtuous practice. The fact that such practices were recorded in court registers is the clearest indication of their scope and depth. Another outcome related to child employment was the following:
When children who had stayed with a family for eight to ten years left that household, a final accounting was conducted. As a result of this settlement, the duration of the child’s service and the amount of wages received were determined and recorded in the court registers together with the head of the employing family. There was a continuous system of supervision in this matter. Even the expenditures made for orphans, fatherless children, or other needy minors who had been entrusted to relatives or family members through guardianship were periodically inspected by the courts.
In the documents, the employment of children was expressed using the terms icar (to hire) and isticar (to lease out).
Keywords: Employment, child, court register, orphan, fatherless child, wage, dârüleytâm.
Yazar: Öğr. Görv. Talip MERT
Dosya