Orta Çağ’da Orta Asya’nın sosyal ve kültürel yaşamında güçlü bir etkiye sahip olan Fütüvvet ve Ahilik hareketlerinin ön koşullarını inceleyen bu çalışma, tarihimizin önemli meselelerini ele almaktadır.
Bilimsel metrik veri tabanına dayalı incelemeler göstermektedir ki, Yeseviyye tarikatının siyasi ve ekonomik etkileriyle ilgili tarihi eserler neredeyse yok denecek kadar azdır. Basit halktan devlet yöneticilerine kadar pek çok kişinin Yeseviyye tarikatına mürid olduğu göz önünde bulundurulduğunda, Türkistan’daki okulun siyasi-ekonomik ve manevi etkilerine yönelik tarihsel bir analiz, önemli araştırmaların temelini oluşturacaktır.
Bu araştırma, vatan tarihinin o dönemi hakkında bütüncül bir yapı inşa etmeye ve devletler arası eğitim ve bilim, siyasi-ekonomik, manevi alanlarda karşılıklı işbirliği gibi ilişkileri kapsamlı bir şekilde ortaya koymaya imkan tanıyacaktır.
Nitekim Kazakistan’da Yeseviyye yolu özel bir yere sahipti. Tarikatın sürekli faaliyet gösteren tekke ve zaviyeleri bulunuyor, müridleri ise Hoca Ahmet Yesevi’yi örnek alarak mesleklerini takdis ederek bu yolu takip ediyorlardı. Mürşit, Türk halklarının “pir”i haline gelmiştir.
Kıpçak bozkırlarında hayvancılığın yaygın olduğu dikkate alındığında, her hayvan türünün bir “pir”i bulunduğu görülmektedir. Ahilik hareketinde de her mesleğin "pir"i vardı. Ayrıca, bu hareketin hiyerarşik yapısında kullanılan kavramların göçebe Kazaklar arasında da benimsendiği anlaşılmaktadır.
Yeseviyye şeyhleri gittikleri bölgelerde yerel halkla iç içe geçmiş ve Türkistan tasavvuf okulunu geliştirmiş, yeni yapılar oluşturmuşlardır. Bu okullardan biri olarak ortaya çıkan Anadolu’daki Ahilik kurumu, zamanla Cengiz Han’ın torunları olan Cengizliler’de de hizmet etmeye başlamıştır.
Bu bağlamda, Orta Çağ Türkistan’ında göçebe Türk halkları arasında Fütüvvet hareketinin etkisi net bir şekilde ortaya çıkmış ve Anadolu’daki Ahilik kurumunun oluşumunda Türkistan tasavvuf okulunun ön koşullar oluşturduğu doğrulanmıştır.
Anahtar Kelimeler: Fütüvvet, Ahilik, Tasavvuf Tarikatı, Hoca Ahmet Yesevi, Yeseviyye
This study examines the prerequisites of the Futuvvet and Akhism movements, which had a significant impact on the social and cultural life of Central Asia during the Middle Ages, addressing key issues in our historical understanding.
Based on scholarly metric databases, historical sources concerning the political and economic influence of the Yasaviya order are extremely limited. Considering that numerous individuals – from ordinary people to state officials—were disciples of the Yasaviya order, a historical analysis of the school’s political, economic, and spiritual impact in Turkestan provides a crucial foundation for further research.
This study aims to construct a holistic framework for understanding this period of national history and to comprehensively illuminate inter-state relations in the fields of education, science, politics, economy, and spirituality. In Kazakhstan, the Yasaviya path held a particularly prominent position. The order maintained active tekkes (lodges) and zawiyas, and its disciples followed this path by dedicating themselves to their professions, as exemplified by figures such as Khoja Ahmad Yasavi. Spiritual guides (murshids) became recognized as “pirs” of the Turkic peoples.
Given the prominence of pastoralism on the Kipchak steppes, each type of livestock was associated with a “pir,” and similarly, in the Akhism movement, every craft had its own spiritual patron. Furthermore, concepts employed within the hierarchical structure of this movement were also utilized among the nomadic Kazak population.
Yasaviya sheikhs integrated with local communities in the regions they visited and developed the Sufi school of Turkestan, establishing new institutional structures. One such institution, the
Akhism organization in Anatolia, eventually extended its influence to the Chinggisid descendants of Genghis Khan.
In this context, the influence of the Futuvvet movement among the nomadic Turkic peoples in medieval Turkestan is clearly evident, and it is confirmed that the Turkestan Sufi school provided the foundational prerequisites for the formation of the Akhism institution in Anatolia.
Keywords: Futuvvet, Akhism, Sufi Order, Khoja Ahmad Yasavi, Yasaviya
Yazar: Doç. Dr. Ganizhamal KUSHENOVA
Dosya