FÜTÜVVETNÂMELER’DE MÛSİKÎ KÜLTÜRÜ

MUSICAL CULTURE IN FUTUWWETNAMES

Özet
Selçuklu ve Osmanlı dönemi mûsikî tarihi ve kültürü hakkında bilgi
edindiğimiz kaynaklar arasında Fütüvvetnâmeler de yer almaktadır. Çalışmamızda
özellikle Türkçe Fütüvvetnâmeler’de yer alan mûsikî kültürü
ele alınacaktır. Ahiliğin Fütüvvet anlayışı üzerine geliştiği kabul edilirse
Anadolu mûsikî kültürünün oluşumuna katkı sağlayan unsurlardan birinin
Ahilik olduğunu söyleyebiliriz. Ahiliğin hem yapısal hem de teorik olarak
Fütüvvet kavramıyla yakın bir ilgisi olduğu ve onun içinden geliştiği
benimsenmektedir. Ahilik, XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu’da var olan
meslekî-tasavvufî bir kurum ve bir tarikat sayılabilir. Ahî Evran-ı Velî’nin
(ö. 1261) kimliği Ahiliğin tasavvufî görünümünde önemli bir unsur olmuştur.
Kısaca tasavvufla fütüvvetin aynileştiği Fütüvvetnâmeler, Ahiliğin
adap, erkân, töre ve kaidelerini açıklayan kitaplar olmuştur. Meselâ; XIII.
yüzyılda yaşadığı tahmin edilen Yahya b. Halil b. Çoban el-Burgâzi, Türkçe
Fütüvvetnâme’sinde semâ etmenin adabından bahsetmektedir. Burgâzi,
semâ, mûsikî ve şiirin câiz olduğuna dair Hz. Peygamber’in hayatından
örnekler sunmakta ve bazı sûfîlerin semâ hakkındaki sözlerini nakletmektedir.
Anadolu’da Ahî zaviyeleri, diğer tarikat tekkeleri gibi semâ, raks ve
teganninin yapıldığı ve türkülerin söylendiği mekânlar olmuştur. Ahî zaviyelerinde
türkü, şarkı ve ilâhîler, gençlere talim ve terbiye veren “muallim
ahi”nin önünde icra edilmektedir. Ahî zaviyelerinde bağlamanın (saz) yanında
santur, def, kudüm ve ney gibi mûsikî aletleri kullanılmıştır.
Anahtar Sözcükler: Fütüvvetnâme, Ahilik, Zaviye, Semâ, Mûsikî.
Abstract
Futuvvetnames are among sources which we get information from
about The Seljuki and Ottoman peirods musical history and culture. In this
study, it has been dealt with musical culture especially in Turkish futuvvetnames.
As Ahilik (Ahilik: Brotherhood Organisation) has grown based
upon the understanding of futuvvet, i.e.youthfulness, it could be said that
one of the elements which constitute Anatolian Musical Culture is Ahilik. It
has been accepted that Ahilik is closely related with the concept of futuvvet
structurally and theoretically, and has been thrived on it. Ahilik could be
counted as a professinal-mystical institution and a religious order existing
in Anatolia as from 13th century. The personality of Ahî Evran-ı Veli (died
at 1261) is a major component in this regard. Shortly, Futuvvetnames which
equate futuvvet with mysticism are books explain the proprieties, customs
and rules of Ahilik. For instance, Yahya b. Halil b. Çoban el-Burgazi, who
according to estimates had lived in the 13th century, has mentioned the proprieties of sema in his Turkish Futuvvutname. Burgazi introduces some
parables which related The Prophet Muhammed’s life and which declare
that sema, music and poem are permissible. He also cites some sayings of
sufis about sema.
In Anatolia Ahi zawiyas, like other sect tekkes, are places where sema,
raks and teganni are enacted and turkus (Turkish folk songs) are sung. In
Ahi zawiyas turkus, songs and hymns are performed under the supervision
of “muaalim ahi” who teachs and trains the young. In Ahi zawiyas, besides
bağlama, other musical instruments have been played such as santur, def
(tambourine), kudum, ney, etc.
Keywords: Futuvvetnâme, Ahilik, Zaviye, Semâ, Mûsikî.

Yazar: Doç. Dr. Hüseyin AKPINAR

Yıl: 2017
İlgili Dosyalar