Ahîlik, 13. yüzyıl gibi hem İslam dünyasının hem de Anadolu’da bulunan Selçuklu devletinin en buhranlı döneminde rol oynamış sivil bir yapılanmadır. Bu yapılanma tarihte çok örneği görülen “kardeşlik” temelli “feta” yapılanmalarına benzemekle beraber fonksiyonları ve icra ettiği görevler bakımından orijinal bir yapı arz etmektedir. Ayrıca devrinde özellikle İran kaynaklı tarikatleşmelerin yoğunluğuna karşılık hem tarikat anlayışına hem de yeni geldiği coğrafyadaki farklı inanç ve kültürlere karşılık inşa etmeye çalıştığı kimlik ve kişilik modelleri ile de kendine has bir yapıda olduğunu görmekteyiz. Tarikatlerdeki mistik ve kanaatçi yapı yerine üretmek ve eğitmek temelli bir sisteme sahîp olmasının yanında askerî, sosyal, iktisadî, siyasî ve eğitime dayanan pek çok alanda aktif rol oynadığını görmekteyiz. Günümüz örgütlü toplum modeli ile Batı’da aynı yüzyıllarda doğmaya başlayan “Burjuva” sınıfının daha önceden Anadolu’da doğmasına sebep olacak bir yapılanma olarak görebiliriz. Özellikle öncelik verilen meslek etiği ve üretime dayanan zihniyet belki de Moğol istilası olmasa idi erken dönemde iktisadî devrimin Anadolu’da oluşmasına vesile olacaktı. Ayrıca Ahîliğin eğitim, kültür ve dile verdiği önem ve mensuplarını meslek eğitimi yanında “millî kimlik inşası” yönünde de eğitmesi ileriki yıllarda bambaşka sonuçlara sebep olabilirdi. Ahîliğin bu çok yönlü güçlü yapısını Moğol İstilası ve Ahî Evran’ın ölümü sekteye uğratmıştır. Ayrıca II. Mehmet zamanında yapılan devlet ve toprak düzenlemeleri Ahîliğin sosyal ve politik gücünü kırmıştır. Daha sonradan Loncalara bağlı olan Ahîlik, Lonca sisteminin çözülüşü ve gayrimüslim nüfusun sanat ve ticarette daha fazla yer almaları ile tamamen gerilemiştir. Türkler sadece askerlik ve rençberliğe yönelmiştir. Ahîlik, örgütlü yapısı ile sosyal ve ekonomik hayatta gelişerek daha fazla yer almak suretiyle “Sivil Toplum”, “Millî Burjuvazi” ve “Ticaret ve Sanayi Kapitalizmine” sebep olabilirdi. Ahî teşkilatlarının çok yönlülüğünü kurucusu olan Ahî Evran’ın kişiliğinde de görmekteyiz. Ahî Evran hem entelektüel donanımı hem de hayatı ile Ahîlere örnek olmuştur. Kendisi hem medrese eğitimi, hem tasavvuf terbiyesine sahîp olduğu gibi İmamı Azam gibi faal olarak zulme ve adaletsizliğe aktif olarak karşı çıkmış politik bir duruşla topluma örnek olan aydın tavrına sahîp bir kişiliktir. Ahîlik ve Ahî Evranı kendi zaman ve şartlarında değerlendirdikten sonra “sivil toplum”, “millî kimlik inşası”, “burjuva”, “aydın ve entelektüel”, “rol model” gibi modern kavramların anlamları içerisinde anakronizme düşmeden öncü örnekler olarak değerlendirmeye çalıştık.
Anahtar Kelimeler: Ahîlik, Ahî Evran, Sivil Toplum, Burjuva, Rol model
Abstract
The Ahkilik is a civilian organization that played a role during the most turbulent period of both the Islamic world and the Anatolian Seljuk state, around the 13th century. While this organization resembles the "fraternity"-based "feta" organizations, which are abundantly seen throughout history, it also presents a unique structure in terms of its functions and duties. Furthermore, in response to the high density of religious orders, particularly those originating from Iran, it also possessed a unique structure, with the identity and personality models it sought to construct in response to both the religious order's understanding and the diverse beliefs and cultures of its new geography. Instead of the mystical and opinion-based structure of religious orders, it not only adopted a system based on production and education, but also played an active role in numerous military, social, economic, political, and educational fields. We can see this as a structure that would have given rise to the "bourgeois" class, which began to emerge in the West around the same time as today's organized social model, in Anatolia. The prioritized professional ethics and production-based mentality, in particular, would have likely facilitated the emergence of an economic revolution in Anatolia early on, had the Mongol invasion not occurred. Furthermore, the Ahki order's emphasis on education, culture, and language, and its training of its members in "national identity building" alongside vocational training, could have led to radically different outcomes in later years. The Mongol Invasion and the death of Ahî Evran disrupted the powerful multifaceted structure of the Ahki order. Furthermore, the state and land regulations implemented during the reign of Mehmet II weakened the social and political power of the Ahîlik. Later, the Ahîlik, which was affiliated with the Guilds, declined completely with the dissolution of the Guild system and the increasing involvement of the non-Muslim population in the arts and commerce. Turks focused solely on military service and farm labor. With its organized structure, the Ahîlik could have developed and become more involved in social and economic life, leading to the emergence of "Civil Society," "National Bourgeoisie," and "Commercial and Industrial Capitalism." We see the multifaceted nature of Ahî organizations in the personality of its founder, Ahî Evran. Ahî Evran served as an example for the Ahî community both with his intellectual background and his life. He possessed both a madrasa education and a Sufi upbringing, and, like Imam Azam, he was an intellectual who actively opposed oppression and injustice, setting an example for society with his political stance. After evaluating Ahîism and Ahî Evran within their own time and context, we attempted to evaluate them as pioneering examples within the context of modern concepts such as "civil society," "national identity building," "bourgeois," "intellectual and intellectual," and "role model," without falling into anachronism.
Keywords: Ahki, Ahî Evran, Civil Society, Bourgeois, Role Model
Yazar: Öğr. Görv. Rahmi ŞEYHOĞLU1
Dosya